مىكند براى جامعه كار مىكند ؛ يعنى مردم اين گونه مختلف الاستعداد آفريده شده‌اند . در بعضى آيات ديگر تعبير اين است كه بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ . در آيات معروف سورهء آل عمران كه از اين آيه شروع مىشود : إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ . الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَ قُعُوداً الى آخر ، تا آنجا كه آنها مىگويند : رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ . . . رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا . . . رَبَّنا وَ آتِنا ما وَعَدْتَنا « 1 » ، در آيهء 195 مىفرمايد : فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى خداى متعال دعاى اينها را مستجاب فرمود ؛ به درستى كه من عمل هيچ عمل كننده‌اى از شما اعم از مرد يا زن را ضايع نمىگردانم . بعد مىفرمايد كه بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ بعضى از شما از بعض ديگر هستيد . اين « بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ » چون اينجا بعض لامعيّن است ، به معناى اين است كه همه از همه هستيد ، كأنه همه جزو همه هستيد . عجالتاً همين سه آيه براى تفهيم اين معنا كافى است . - آيهء بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ چه را مىخواهد بيان كند ؟ استاد : اينجا اتفاقاً خود ايشان هم نمىدانم چه غفلتى كرده‌اند كه اين جمله را در ذيل آيه تفسير نكرده‌اند . آقاى طباطبايى از اين‌جور فراموشيها در تفسير الميزان زياد دارند . مثلًا در اينجا مىگويند كه تفسير اين آيات در ذيل خود آنها مىآيد . ولى اغلب اينهايى كه اينجا ذكر كرده‌اند در ذيل خود آن آيات هيچ بحثى در اين زمينه نكرده‌اند . ظاهر اين است كه چون آنجا به صورت جمعى بيان شده : إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ . . . لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ . الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَ قُعُوداً وَ عَلى جُنُوبِهِمْ رَبَّنا وَ آتِنا ما وَعَدْتَنا ، رَبَّنا إِنَّكَ . . . إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ همه‌اش به صورت « ما » است ، اينجا هم مىخواهد بگويد كه اصلًا شما همه‌تان يكى هستيد . فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ . مقصود اين نيست كه دعاى يك فرد مستجاب شده . اينجا دعا دعاى جمع است استجابت هم مال جمع است . بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ همه از همديگر هستيد ؛ يعنى ما سرنوشت قومشان و جمعشان را تغيير مىدهيم . منظور ايشان اين است ، كه در اينجا مطلب را بيان نكرده‌اند . بحث دومى كه ما اينجا داشتيم اين بحث بود كه آيا تركيب جامعه تركيب حقيقى است يا نه ؟ و اگر تركيب حقيقى باشد به معنى اين است كه جامعه از خود ، علاوه بر افراد و مستقل از افراد ، حيات دارد و شعور دارد و وجدان دارد و اراده دارد و قهراً قانون و سنّت دارد و علاوه بر همهء اينها در اين

--> ( 1 ) آل عمران / 190 - 194 .